Πέμπτη, Απρ 22, 2021
Αρχική Stories Οι Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας

Οι Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας

- Advertisement -
Ευθύμης Λεκάκης

Το Ευθύμη Λεκάκη*

Η απελευθέρωση της Μακεδονίας μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους έφερε το ελληνικό κράτος, για πρώτη φορά σε τέτοιο βαθμό, αντιμέτωπο με το πρόβλημα της διοίκησης μη ελληνικών πληθυσμών ή ακόμα και πληθυσμών ελληνικών μεν, χωρίς όμως να έχουν μητρική γλώσσα την ελληνική. Η ισχυρότερη πληθυσμιακά μειονοτική ομάδα στη Μακεδονία του 1913 ήταν αυτή των μουσουλμάνων* .

Ένα ιδιαίτερο κομμάτι του μουσουλμανικού πληθυσμού των εδαφών που ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου ήταν οι Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας2 , οι εξισλαμισμένοι δηλαδή χριστιανοί των περιοχών αυτών που κατοικούσαν στα νοτιοδυτικά της Μακεδονίας και συγκεκριμένα στο σαντζάκι των Σερβίων. Απ’ ότι τουλάχιστον έχω διαβάσει, κανείς από τους λαοδίφες ή ιστορικούς ή ιστορικούς ερευνητές, έχει γράψει κάτι για τούτο τον λαό, κι αυτό είναι ακόμα πιο λυπηρό αν σκεφτούμε ότι πρόκειται για λαό ελληνικότατο, παρ’ όλο που πρεσβεύει τη μουσουλμανική θρησκεία, πράγμα που τον χωρίζει από όλους τους υπόλοιπους. Ήταν, λοιπόν, οι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι γνωστοί στη Νότια Μακεδονία και τη Βόρεια Θεσσαλία με το όνομα Βαλαάδες.                        

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες για το ποιοι ήταν οι Βαλαάδες. Μια προφορική παράδοση μεταξύ των χριστιανών της Ν. Μακεδονίας, αναφέρει ότι κάποιος αρχιερέας αποστάτησε από τον χριστιανισμό και οι κάτοικοι της περιοχής του, ακολουθώντας το παράδειγμά του, εξισλαμίστηκαν κι αυτοί. Αυτό όμως, εφόσον δεν είναι εξακριβωμένο, έχει απλώς το κύρος, όπως ανάφερα προηγούμενα, προφορικής λαϊκής παράδοσης. Μια άλλη θεωρία θέλει τους Βαλαάδες να έχουν τουρκική καταγωγή, από το γένος των Ουγόζων Τούρκων. Αυτή η θεωρία, όμως, μάλλον κατασκευάστηκε τον 20ο αιώνα, καθώς μετά την ανταλλαγή πληθυσμών, μεταφέρθηκαν στην Τουρκία, οπότε υπήρχε η ανάγκη να γίνουν αποδεκτοί στη νέα πατρίδα που τους όρισαν. Μια τρίτη θεωρία υποστηρίζει πως οι Βαλαάδες ήταν εκτουρκισθέντες ελληνόφωνοι χριστιανοί της Μικράς Ασίας που μεταφέρθηκαν στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας. Άλλες πάλι θεωρίες τους θέλουν να ήταν Αρβανίτες ή Βλάχοι, ενώ η επικρατέστερη θεωρία είναι πως οι Βαλαάδες ήταν ντόπιοι Έλληνες που εξισλαμίστηκαν σταδιακά, ξεκινώντας ίσως από τον 15ο αιώνα και ο εξισλαμισμός συνεχίστηκε και στους επόμενους αιώνες.               

Κατοικούσαν αποκλειστικά και μόνο στις δύο υποδιοικήσεις Γρεβενών και Νάσελιτς (σημερινή Νεάπολη Βοϊου) [Λειψίστα ή Ανασελίτσα] και ο πληθυσμός τους μόλις περνούσε τις 14 χιλιάδες. Τα χωριά στα οποία κατοικούσαν ήταν περί τα 25 του Καζά της Ανασελίτσας (Βοΐου) με 8.210 Έλληνες μουσουλμάνους και βρίσκονταν κυρίως στη δεξιά όχθη του ποταμού Αλιάκμονα, αν και υπήρχαν και μερικά χωριά στην αριστερή όχθη, καθώς επίσης και 25 χωριά του Καζά των Γρεβενών με 5.350 Έλληνες μουσουλμάνους. Πολλά απ’ αυτά τα χωριά ήταν μικτά, κατοικούμενα και από χριστιανούς Έλληνες. Τα κυριότερα χωριά των Βαλαάδων, πέρα από τις κωμοπόλεις των Γρεβενών και της Νεάπολης ή Νάσελιτς, όπου επίσης κατοικούσαν, ήταν η Βρογγίστα (Καλονέρι), το Τσούρχλι (Άγιος Γεώργιος), το Κρίβτσι (Κρίφτσι), το Τσοτύλι, οι Πυλωροί, η Λάια, η Τίστα, κλπ. Όλοι ανεξαιρέτως μιλούσαν την ελληνική γλώσσα, και πολύ δύσκολα μάθαιναν την τουρκική, από την οποία χρησιμοποιούσαν ορισμένες μόνο λέξεις, και κυρίως τη λέξη «Βαλαχί» = Μα τον Θεό. Εκτός από την ονομασία Βαλαάδες, αυτή η ελληνόφωνη μουσουλμανική ομάδα της Μακεδονίας ήταν γνωστή με το όνομα Φούτσηδες, μια ονομασία που προέρχεται από τις προσφωνήσεις συγγενικών προσώπων, καθώς χρησιμοποιούσαν τις λέξεις «αδελφούτσι μ’» ο αδερφός μου, «φουτσέλα μ’» ο άντρας μου και «φίτσα μ’» η γυναίκα μου. Εικάζεται ότι ονομάστηκαν Βαλαάδες επειδή χρησιμοποιούσαν κατά κόρον τη λέξη Βαλαχί. Οι χριστιανοί που κατοικούσαν στα δικά τους ή στα διπλανά χωριά τους αποκαλούσαν επίσης «Μεσημέρηδες», επειδή τα παλιότερα χρόνια, και σπανιότερα στις προ της ανταλλαγής μέρες, οι Χοτζάδες των Βαλαάδων, αγράμματοι άνθρωποι που δεν γνώριζαν να ψέλνουν ούτε στα Αραβικά ούτε στα Τουρκικά, ανέβαιναν σε κάποιο ύψωμα ανακράζοντας «Μεσημέρι, μεσημέρι!»

Η άγνοιά αυτών των Ελλήνων Μουσουλμάνων της τουρκικής γλώσσας και η δυσκολία που είχαν στο να τη μάθουν είναι παροιμιώδεις. Κυκλοφορούσαν πολλά περίεργα ανέκδοτα σε βάρος τους, όχι μόνο από τους χριστιανούς αλλά και από τους καθ’ αυτό Τούρκους που έμεναν στην περιοχή, με τα οποία τους περιφρονούσαν, θα λέγαμε, και δεν τους θεωρούσαν γνήσιους Μουσουλμάνους επειδή δεν ήξεραν την τουρκική γλώσσα. Αλλ’ ακριβώς γι’ αυτό το λόγο, από αντίδραση, οι Βαλαάδες, αγαθότατοι κατά τα άλλα και ευφυείς άνθρωποι, είχαν γίνει φανατικότατοι, θρησκομανείς Μουσουλμάνοι. Έκαναν τα πάντα για να επιδεικνύονται τόσο στους Τούρκους της περιοχής, όσο και στους Χριστιανούς.

Η κατατομή και τα χαρακτηριστικά τους ήταν τελείως ελληνικά. Οι γυναίκες τους, αν και κρύβονταν όπως οι μουσουλμάνες, ήταν τύποι ελληνίδων καλλονών. Τα ήθη και τα έθιμά τους, εφ’ όσον δεν σχετίζονται με τη θρησκεία είναι ελληνικότατα και ελάχιστα διέφεραν από τα αντίστοιχα ελληνικά. Σε μερικά χωριά τους σώζονται λείψανα εκκλησιών και σε ένα από αυτά, υπάρχει κλειστή εκκλησία των Αγίων Αναργύρων και κάθε χρόνο, στις 30 Ιουνίου, οι Βαλαάδες κάτοικοι του χωριού άναβαν καντήλι και επέτρεπαν στους χριστιανούς των γύρω χωριών να τους επισκεφτούν.

Πέρα από τη γλώσσα, εκείνο που αποδεικνύει προ πάντων τον ελληνικό χαρακτήρα της πληθυσμιακής αυτής ομάδας είναι ο αταβισμός που παρατηρείται στην ονοματολογία των Βαλαάδων και στην τάση τους, που την έχουν θα λέγαμε ορμέμφυτη, να εξελληνίζουν τα τουρκικά ονόματα με ελληνικές καταλήξεις. Για παράδειγμα, ο Χασάν ονομάζεται Τσάνας, ο Χουσεΐν – Τσέγκος, ο Γαμαδάν – Δάνας, ο Αχμέτ – Μέτος, ο Μουρτεζά – Μούρτος, ο Ιμπραήμ – Μπράτκος, ο Αμπεντίν – Ντίνος. Αυτό το τελευταίο φαίνεται και… σαν υποκοριστικό του «Κωνσταντίνος»!  Σε πολλά βαλαάδικα χωριά, τις μέρες των Χριστουγέννων τα παιδιά των Βαλαάδων έλεγαν στα Κάλαντα (κόλιαντα), άλλο ένα λείψανο της παλαιάς τους κατάστασης. Παρ΄ όλ΄ αυτά όμως, ο άγριος θρησκευτικός φανατισμός κρατούσε τον λαό αυτό σε απόσταση από τους χριστιανούς και κατά τον Μακεδονικό αγώνα οι Βαλαάδες προκάλεσαν μεγάλα προβλήματα, καταδιώκοντας λυσσασμένα και καταδίδοντας τα χριστιανικά σώματα.

Το 1889, οι ξένοι περιηγητές στην περιοχή της Ανασελίτσας και των Γρεβενών, οι Weigand, Wace και Thompson υποστήριξαν πως αυτοί οι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι «είχαν σίγουρα ελληνική καταγωγή, καθώς τα σκούρα μαλλιά τους και το σχήμα της μύτης τους παρέπεμπαν σε Έλληνες και όχι σε Σλάβους». Βέβαια, ο Wace και ο Thompson υπέθεσαν πως «οι Βαλαάδες θα μπορούσαν να είναι Βλάχοι, όμως ούτε οι ίδιοι οι Βαλαάδες αποδέχονταν αυτή την καταγωγή ούτε η γλώσσα τους είχε κάποια βλαχικά ιδιώματα.»                                                                  

Όχι μόνο η γλώσσα και τα ήθη, αλλά και τα έθιμα των Βαλαάδων μαρτυρούν την ελληνική τους καταγωγή. Οι Βαλαάδες αν και μουσουλμάνοι, είχαν διατηρήσει τόσο τα χριστιανικά όσο και τα προχριστιανικά τους ελληνικά έθιμα. Διατηρούσαν πολλά χριστιανικά έθιμα, όπως τη γιορτή του Πάσχα και τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου, έψηναν αρνιά στη σούβλα, έκοβαν βασιλόπιτα την Πρωτοχρονιά, φρόντιζαν τις ορθόδοξες εκκλησίες στα χωριά τους, σχημάτιζαν στις πόρτες τους το σχήμα του σταυρού για να προστατεύονται από το κακό μάτι και στα σπίτια τους είχαν κρεμασμένες τις εικόνες των αγίων. Επίσης, όπως όλοι οι Έλληνες διατηρούσαν τις ελληνικές προχριστιανικές παραδόσεις και τις δοξασίες σχετικά με τις «Μοίρες» κατά τη γέννηση ενός μικρού παιδιού. Αλλά και τα έθιμα των γάμων τους ήταν ίδια με των χριστιανών της περιοχής. Οι Βαλαάδες στους γάμους τους χόρευαν ομαδικό μακρόσυρτο χορό και τραγουδούσαν τραγούδια για τη νύφη, για το ξύρισμα του γαμπρού, τον χωρισμό της νύφης από τους γονείς της κ.ά., δηλαδή κοινή θεματική στα ελληνικά τραγούδια του γάμου.

Μετά την ενσωμάτωση της Μακεδονίας στο Ελληνικό Κράτος, οι Βαλαάδες προσπάθησαν να πείσουν τις αρχές του τόπου πως ήταν Έλληνες καθώς είχαν μητρική γλώσσα την ελληνική. Ο Παύλος Καλλιγάς έγραφε σχετικά μ’ αυτό το ζήτημα το 1918: «Οι Βαλαάδες είναι πληρέστεροι προς τον ελληνισμό. Η αφομοίωση αυτών θα είναι πλήρης, όταν πεισθούν ότι η θρησκεία δεν είναι το γνώρισμα των Εθνών, αλλά η εθνική συνείδηση και η καταγωγή».

Βέβαια, το Ελληνικό Κράτος αδιαφόρησε πλήρως, τόσο στο ζήτημα της εκπαίδευσης*3,*4 όσο και στο ζήτημα της ανταλλαγής πληθυσμών με τη Συνθήκη της Λωζάννης οπότε 13.575 Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας στάλθηκαν στην Τουρκία, καθώς μοναδικό κριτήριο για την καταγωγή θεωρήθηκε το θρήσκευμα. Έτσι, άλλη μια ελληνόφωνη ομάδα μουσουλμάνων πήρε το δρόμο της προσφυγιάς, ακριβώς όπως οι μουσουλμάνοι της Κρήτης, καθώς οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν έδειξαν τον ίδιο ζήλο να παραμείνουν οι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι στην Ελλάδα  Από τα στοιχεία που μας δίνει ο υποδιοικητής για την εκπαίδευση της περιοχής τους, φαίνεται ότι, παρά το γεγονός πως οι Βαλαάδες είχαν μητρική γλώσσα τα ελληνικά και γνώριζαν τα τουρκικά, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, μόνον όσοι υπηρέτησαν τη θητεία τους στην Τουρκία*5, «η εκπαίδευσή τους γίνεται  στα «ακατανόητα δι’ αυτούς Τουρκικά».

Έτσι, στο μουσουλμανικό σχολείο του Τσακνοχωρίου τα 25 έως 30 παιδιά των ελληνόφωνων Βαλαάδων διδάσκονται τουρκικά, σε αντίθεση μάλιστα με ό,τι συνέβαινε επί Τουρκοκρατίας όταν με δική τους θέληση διδάσκονταν ελληνικά. Το γεγονός αυτό ερμηνεύεται, σύμφωνα πάντα με τον υποδιοικητή, από την ύπαρξη Τούρκου δασκάλου, άριστου γνώστη της τουρκικής, αποφοίτου της τουρκικής σχολής Μοναστηρίου, «λίαν φανατικού».

Το ίδιο γεγονός επισημαίνεται και στο Λαμπάνοβο, όπου οι 30 μαθητές και μαθήτριες διδάσκονταν στα τουρκικά. Ανάλογη εικόνα μπορούμε να υποθέσουμε και για τα χωριά Γιάγκοβα και Μπουμπούστι, αφού το πρώτο είχε Τούρκο δάσκαλο ενώ στο δεύτερο δάσκαλος εήταν ο πρώην μουφτής της Λειψίστης, Σεϊφουντήν Μουλά Εφέντης, «άνθρωπος ευφυής, αλλά λίαν φανατικός κατά παντός Ελληνικού και Μπεκτασιδικού». Το γεγονός ότι η διδασκαλία των ελληνόφωνων Βαλαάδων στην τουρκική πρέπει να ήταν κάτι το διαδεδομένο αποδεικνύεται και από το ότι όταν ο υποδιοικητής επισκέφτηκε το Γκινόσιο χαρακτήρισε την παρουσία Έλληνα δασκάλου διορισμένου από την κυβέρνηση ως κάτι το εξαιρετικό και ευχήθηκε το μέτρο αυτό να επεκταθεί σε όλα τα μουσουλμανικά χωριά της επαρχίας. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η επανένταξη των ελληνόφωνων Βαλαάδων στον ελληνικό εθνικό κορμό δεν απασχόλησε ιδιαίτερα το ελληνικό κράτος, αφού το τελευταίο δεν χρησιμοποίησε συστηματικά, όπως δείχνουν οι εκθέσεις του υποδιοικητή Ανασελίτσης, το ισχυρότερο μέσο που διαθέτει ένα εθνικό κράτος, την εκπαίδευση δηλαδή στην εθνική μητρική γλώσσα*6. Από την άλλη, η πολιτική αφομοίωσης των Βαλαάδων σε καμία περίπτωση δεν προωθείται με βίαια μέσα από την κεντρική εξουσία. Την περίοδο    από την ενσωμάτωση των Νέων Χωρών μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών η φιλολογία που αναπτύσσεται και οι προτάσεις που κατατίθενται από επίσημους ή μη φορείς όσον αφορά την αφομοιωτική εργασία αλλόφυλων ή αλλόγλωσσων πληθυσμών επικεντρώνονται κατ’ αποκλειστικότητα στους σλαβόφωνους  χριστιανούς Ορθοδόξους και σε κανέναν άλλον.

Αντίθετα, οι σκέψεις εξελληνισμού των εξισλαμισμένων ελληνόφωνων Βαλαάδων είναι σπάνιες και προέρχονται από τοπικούς παράγοντες της Δυτικής Μακεδονίας. Ο Κ. Τσιτσελίκης στον επίλογο του διηγήματός του «Ένα ξερίζωμα» μας πληροφορεί ότι το Πάσχα του 1920 συζητούσε με τον Ίωνα Δραγούμη για την πρόοδο του εξελληνισμού της Μακεδονίας. Ο Δραγούμης τονίζει στο συνομιλητή του ότι από το 1912 το ελληνικό κράτος δεν έχει κάνει καμία συστηματική προσπάθεια για το ζήτημα αυτό. Μιλώντας για τους Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας οι Τσιτσελίκης και Δραγούμης συμφωνούν ότι η ένταξη στον εθνικό κορμό ήταν ζήτημα χρόνου: «Μερικά παιδιά τους να πήγαιναν στα Σχολειά μας, να τελείωναν το Γυμνάσιο, ένα-δύο να σπουδάσουν στο Πανεπιστήμιο ιστορία και ύστερα να διορισθούν δάσκαλοι στα χωριά τους. Αυτό έφτανε για να ξυπνήσει η εθνική συνείδηση του πληθυσμού αυτού, που ένα δύο αιώνες τώρα ήταν κοιμισμένη κάτω από το σκέπασμα της αγραμματοσύνης και του Μουσουλμανικού φανατισμού. Ο Ελληνισμός στο ζήτημα αυτό είχε ένα μεγάλο σύμμαχο και βοηθό: τη γλώσσα, την καθάρια, την αγνή Ελληνική γλώσσα, που αναγκαστικά συγκρατούσε τον εθνισμό των παραστρατημένων αυτών παιδιών του κάτω από την φαινομενική φλούδα του Τουρκο-Μουσουλμανισμού. Αυτήν την άποψη δυστυχώς δεν την κατάλαβαν πολλοί και το χειρότερο είναι ότι δεν την κατάλαβε ποτέ του το Ελληνικό Κράτος»7. Το διήγημά του ο Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης** το αφιερώνει «στην ιερή σκιά του Ι. Δραγούμη που πρώτος ονειρεύτηκε το εθνικό ξύπνημα των Βαλαάδων».

Κλείνοντας, θα αναφερθούμε στην εικόνα που είχαν οι ελληνικές διοικητικές αρχές και οι ντόπιοι Έλληνες για την ιδιαίτερη αυτή μουσουλμανική πληθυσμιακή ομάδα της Δυτικής Μακεδονίας. Σε γενικές γραμμές, η ελληνική διοίκηση θεωρούσε ότι ο μουσουλμανικός πληθυσμός της Μακεδονίας αποτελούνταν από στοιχεία φιλήσυχα, εργατικά, προσκολλημένα στη γη που καλλιεργούσαν, τα οποία θα γίνονταν καλοί Έλληνες υπήκοοι αν δεν καθοδηγούνταν και φανατίζονταν από την ηγετική ομάδα των μουσουλμανικών κοινοτήτων, δηλαδή τους θρησκευτικούς λειτουργούς και μεγαλογαιοκτήμονες, και αν δεν δέχονταν επιρροές από την Τουρκία μέσω των διπλωματικών της αποστολών στην Ελλάδα*8. Βασιζόμενες στις απόψεις αυτές οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν προχώρησαν σε καμία περίπτωση σε πολιτικές εξαναγκασμού μετανάστευσης των μουσουλμανικών πληθυσμών των Νέων Χωρών δεδομένου ότι κάτι τέτοιο θα είχε τεράστιες επιπτώσεις για την αγροτική οικονομία της χώρας και, από την άλλη, θα λειτουργούσε ως πρόσχημα για διώξεις Ελλήνων που ζούσαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.  Έτσι, η ελληνική κεντρική εξουσία επιθυμούσε την παραμονή του μουσουλμανικού αγροτικού πληθυσμού ενώ, από την άλλη, για να είναι σε θέση να τον ελέγχει προωθούσε την αποδυνάμωση της μουσουλμανικής ηγετικής τάξης. Βέβαια, για να πετύχουν οι προθέσεις των ελληνικών κυβερνήσεων απέναντι στους   μουσουλμάνους θα έπρεπε να αποφευχθούν ατασθαλίες από την πλευρά των τοπικών αρχών, των ντόπιων Ελλήνων και των προσφύγων, κάτι που, παρά τις παραινέσεις της κεντρικής εξουσίας, κάθε άλλο παρά αυτονόητο ήταν*9. Οι απόψεις αυτές για τους μουσουλμάνους διαφοροποιούνταν ανάλογα με τη χρονική συγκυρία, την κρατική υπηρεσία*10, τη γεωγραφική περιοχή και τις εκλογικές προτιμήσεις τόσο αυτών που διατύπωναν τις κρίσεις όσο και των μουσουλμάνων ψηφοφόρων. Παρά τις όποιες καλές προθέσεις, η καχυποψία πάντα υπήρχε στις σχέσεις των μουσουλμάνων κατοίκων των Νέων Χωρών και των ελληνικών αρχών, η οποία κορυφωνόταν όταν, για παράδειγμα, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις βρίσκονταν στα πρόθυρα εμπόλεμης σύρραξης το 1914 ή κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων στο Μακεδονικό Μέτωπο όταν οι μουσουλμάνοι αντιμετωπίζονταν ως συνεργάτες των Βουλγαρογερμανών ή όταν παραμονές της κατάρρευσης του μικρασιατικού μετώπου, οι μουσουλμάνοι κατηγορούνταν ότι συνεργάζονταν με τους Βούλγαρους για να πετύχουν την αλλαγή των συνόρων στη Μακεδονία και τη Θράκη.

Για τους Βαλαάδες έχει σχηματιστεί η εικόνα των φιλήσυχων, εργατικών, αμόρφωτων και αθώων που δεν ήταν φανατισμένοι εναντίον των Ελλήνων, ζούσαν αρμονικά με τους χριστιανούς και διατηρούσαν σε ένα βαθμό τη συνείδηση της ελληνικής καταγωγής τους *11, χαρακτηριστικά που σκιαγραφούνται παραστατικά στο διήγημα του Κ. Τσιτσελίκη. Η ανταλλαγή των πληθυσμών βρίσκει τους Βαλαάδες αντίθετους, κάτι που διατυπώνεται τόσο από συλλαλητήρια*12 όσο και από την πρόθεσή τους να εκχριστιανιστούν για να παραμείνουν στα χωριά τους*13. Βέβαια, υπάρχουν και οι αντίθετες απόψεις που θέλουν τους Βαλαάδες φανατικούς μουσουλμάνους, οι οποίοι έχουν διαπράξει εις βάρος των Ελλήνων της Δυτικής Μακεδονίας περισσότερες αδικίες και βιαιότητες από τους Κονιάρους, προτάσσεται δηλαδή σε αυτήν την περίπτωση ο φανατισμός του νεοφώτιστου μουσουλμάνους. Οι παραπάνω απόψεις και η πολεμική εναντίον της προσπάθειας      εξαίρεσης των Βαλαάδων από την ανταλλαγή πληθυσμών εκφράζονται από άρθρα της εφημερίδας της Κοζάνης «Ηχώ της Μακεδονίας». Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι αυτοί που υποστήριξαν την παραμονή των Βαλαάδων -που όπως και οι περισσότεροι μουσουλμάνοι ψηφίζουν την αντιβενιζελική παράταξη- στην Ελλάδα ανήκαν στο χώρο των αντιβενιζελικών, όπως ο Κ. Τσιτσελίκης, ενώ όσοι εξέφραζαν αντίθετη άποψη κινούνταν στο βενιζελικό χώρο.

Οι χαρακτηρισμοί που αποδίδονται στους Βαλαάδες από διοικητικές αρχές και ντόπιους χριστιανούς ποικίλλουν από χωριό σε χωριό. Η εχθρική στάση των Βαλαάδων απέναντι στο ελληνικό κράτος και τους Έλληνες φαίνεται ότι εξαρτάται από τις επιλογές και την επιρροή που ασκούν σε κάθε χωριό ηγετικές μουσουλμανικές ομάδες, όπως γαιοκτήμονες, δάσκαλοι, θρησκευτικοί λειτουργοί, πολιτευτές. Ενώ, όπως αναφέρω παραπάνω, σημαντικό ρόλο παίζουν και τα θρησκευτικά πιστεύω των Βαλαάδων: οι σουνίτες ταυτίζονται με τους φανατικούς μουσουλμάνους σε αντίθεση με τους μπεκτασήδες. Στη Γιάγκοβα οι Βαλαάδες είναι: «φανατικοί Οθωμανοί, κατέχονται υπό αισθημάτων σφόδρα τουρκικών είναι όμως φίλεργοι και φιλήσυχοι». Στο Τσακνοχώρι η παρουσία ενός φανατικού Τούρκου δασκάλου αλλάζει την επιλογή των κατοίκων, ήδη από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, στο να διδάσκονται στα ελληνικά, ενώ στο Μπουμπούστι οι μουσουλμάνοι χαρακτηρίζονται φανατικοί επειδή βρίσκονται υπό την επιρροή 5-6 χοτζάδων και του δασκάλου, πρώην μουφτή στη Λειψίστη. Από την άλλη, στο Γκινόσιο οι Βαλαάδες έχουν δάσκαλο Έλληνα διορισμένο από το κράτος. Για τα υπόλοιπα χωριά δεν διαθέτουμε στοιχεία. Ο Κ. Αγγελής γράφει για τους Βαλαάδες του Τσοτυλίου ότι μπορεί φαινομενικά να έδειχναν φιλία προς τους χριστιανούς, αλλά στην πραγματικότητα μισούσαν τη χριστιανική θρησκεία και κάθε τι ελληνικό, γεγονός που αποδεικνύεται από το ότι μετανάστευσαν με τη θέλησή τους στην Τουρκία*14 .

Στη Βίνιανη πάλι μαρτυρίες προσφύγων χαρακτηρίζουν την επί ένα εξάμηνο συγκατοίκησή τους με τους Βαλαάδες άριστη*15. Βέβαιο είναι ότι ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος με τις ιδιαιτερότητες που είχε στη Δυτική Μακεδονία λειτούργησε άλλοτε αρνητικά στις απόψεις των Βαλαάδων για το ελληνικό στοιχείο και άλλοτε θετικά. Το ίδιο ισχύει βέβαια και από τη μεριά των χριστιανών. Έτσι, οι μουσουλμάνοι της Γιαγκόβης, του χωριού εκείνου που υπέστη τις μεγαλύτερες καταστροφές από τα αντίποινα του ελληνικού πληθυσμού και στρατού, είναι φανατικοί Οθωμανοί με έντονα τουρκικά αισθήματα, ενώ οι σχέσεις με τους γείτονες χριστιανούς της Σιάτιστας δεν είναι καθόλου αρμονικές, όπως μας πληροφορεί αναφορά του υποδιοικητή. Στον αντίποδα της τύχης της Γιαγκόβης στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1912 θα μπορούσε κανείς να παραθέσει παραδείγματα που οι χριστιανοί προστάτευσαν τους Βαλαάδες γείτονές τους.

Οι χριστιανοί λοιπόν της Δάφνης εμποδίζουν το σώμα το καπετάν Μπέλου να κακομεταχειριστεί τους Βαλαάδες της γειτονικής Βρόστιανης (Αγ. Ανάργυροι)*16. Παρά τις αντίθετες απόψεις, η πλειονότητα των Βαλαάδων επιθυμούσε να παραμείνει στο ελληνικό έδαφος. Η επιθυμία τους αυτή, όμως, δεν λήφθηκε υπόψη από τις ελληνικές αρχές ακόμα και όταν εκδήλωσαν την πρόθεσή τους να εκχριστιανιστούν, καθώς η πίεση αποκατάστασης των προσφύγων και η μουσουλμανική θρησκεία τους οδήγησαν στην άλλη πλευρά του Αιγαίου.

Έτσι, το Μάη του 1924, 7.686 μουσουλμάνοι Βαλαάδες από τον συνολικό αριθμό των 8.260 του Καζά της Ανασελίτσης και το σύνολο των μουσουλμάνων Βαλαάδων του Καζά των Γρεβενών (5.304) αναχώρησαν από το λιμάνι της Θεσσαλονίκης για την Τουρκία και αποβιβάστηκαν στα λιμάνια της Καλλικράτειας και των Μουδανιών*17.

Πολλοί από τους απογόνους των Βαλαάδων ζουν σήμερα σε διάφορα μέρη της Τουρκίας, όπως Kumburgaz, Büyük Çekmece, Çatalca, Μουρσαλί Αϊδινίου, Σμύρνη κ.α. και εξακολουθούν να μιλούν ελληνικά, με προφορά Δυτ. Μακεδονίας. Ενδεικτικό είναι ότι αποκαλούν τη γλώσσα τους «ρουμέϊκα».

Τα τραγούδια των Βαλαάδων

Τραγούδια των Βαλαάδων όπως τα κατέγραψε Κ.Τσούρκας και μας τα παρουσιάζει ο Στίλπων Κυριακίδης στην μελέτη του «Τραγούδια των Βαλαάδων», έχουν δημοσιευθεία από την Εταίρεια Μακεδονικών Σπουδών. Διαβάζοντας τους στοίχους βλέπουμε ότι είναι ίδια με των Χριστιανών.

 

  1. Εψές στο όνειρο μου και στον ύπνο μου ήρθε μια μαυρομάτα και με ξύπνησε.
    Ξυπνώ και δεν την βλέπω και λιποθυμώ
    Τα ρούχα μου ξεσχίζω και τα βλαστημώ.
    Στη στράτα που πηγαίνω βρίσκω μια μηλιά
    στα μήλα φορτωμένη και πάνω μια ξανθιά.
    Κάνω να πάρω μήλο πιάνω το χέρι της
    Χριστέ και Παναγιά μου να γίνω ταίρι της.
    Κάνω να πιάσω φύλλο πιάνω το στήθος της
    Χριστέ και Παναγιά μου να μπω στο στρώμα της.
  2. Τα ακούσατε (το μάθατε ) τι γένικι τούτην την εβδομάδα
    Χασάν βέης παντρεύεται και παίρνει την Αρζούλα
    Την παίρνει μια βραδειά, ένα Σαββάτο βράδυ
    Τρεις μέρες κάνει την χαρά, τρεις μέρες, τρεις βδομάδες
    Την Κυριακή σηκώνεται κράζει την πεθερά του
    Έλα νταή χαλήλ βέη να πάρεις την Αρζούλα
    Αρζούλα μας αντρόπιασε και βγήκε πατημένη
    -Αμάν γαμπρέ χασάν βέη , γαμπρέ κι ανηψιέ μου
    Αυτό να μην το κάνεις
    Σε δίνω τα χωράφια μου σε δίνω το τσιφλίκι
    Κι αν δε σώνουν όλα αυτά σου δίνω και τον μύλο
  3. Σαρράντα πέντε Κυριακές και εξηντά δυό βδομάδες
    Δεν είδα την αγάπη μου δεν είδα την καλή μου.
    Μια Κυριακίτσα το πρωί την είδα στολισμένη
    Με δυο μαντήλια στο λαιμό και τέσσερα στο χέρι
    Και στο χορο που χόρευε κι όλο μπροστά τραβούσε
    Και με το μάτι την βαρώ και με το χείλι την λέω
    ‘’Που ‘σαν εψές που’σαν προχθές αγάπη μου
    – Ιψές ήμουν στην μάνα μου προχθές στην αδελφή μου.
    Και τώρα μείναμε τα δυο ,τα δυο και αγαπημένα
    Και φίλησε κι αγκάλιασε ως να ξημερώση
    Ως που να βγει ο Αυγερινός κι Πούλια με τα αστέρια.

 

 

 

 

Ανταλλαγέντες

13.575 Έλληνες Μουσουλμάνοι «ΒΑΛΑΑΔΕΣ» από τον Καζάδες της ΑΝΑΣΕΛΙΤΣΑΣ της (Επαρχία ΒΟΪΟΥ Κοζάνης) και των ΓΡΕΒΕΝΩΝ, με τη συνθήκη της Λοζάνης «περί ανταλλαγής των Πληθυσμών».

 

  1. Καζάς Ανασελίτσας ή Λιαψίστι (8.260)

 

Όνομα χωριού            Μετονομασία            αριθ. Ανταλλαγέντων

Βάϊπις                         Χειμερινό (1927)                        163

Βίλα ή Βίλιαν             Λευκαδιά (1927)                          50

Βίνιανι                        Λευκάδι (1927)                           101

Βοδωρίνα                   Νέα Σπάρτη (1928)                    255

Βρογκίστα                  Καλονέρι  (1927)                         250

Βρόντριζα                   Βροντή (1927)                             160

Γιάνκοβο                     Μεσοπόταμο (1927)                  102

Γκινόστι                      Μολόχα (1927)                            250

Ντισλάπη ή Δίσλαπο  Δραγασιά (1927)                      100

Λάγια ή Λάϊ)                 Πεπονιά (1927)                           51

Πατόριστα                     Αγίασμα  (1927)                         55

Ανασελίτσα                   Νεάπολη (1928)                   1.608

Μεσλογκόστι                Μεσόλογκος (1927)                224

Μπομπούστι                 Πλατανιά (1927)                      303

Πλαζόμιστα                   Σταυροδρόμι (1928)                307

Πυλωροί                        Πυλώριον (1940)                      351

Πλάζουμ                        Ομαλή (1927)                            355

Ρέντα                             Διχείμαρρον (1928)                  251

Συγκόλι                         Παρόχθιον (1927)                        30

Τραπεζίτσα                        ——-                                       169

Τσακνοχώρι                 Ανθοχώριον (1954)                   267

Τσάριστα                      Άγιος Θεόδωρος (1927)              72

Τσαραπιανή                 Γλυκοκρασιά (1927)                 141

Τσοτύλι                         Τσοτίλιον (1940)                        256

                                                                                             ——-

Σύνολο                                                                               8.271

                                                                                             =====

 

 

 

 

  1. Καζάς Γρεβενών (5.304)

 

Αγαλαίος                            ——–                                         70

Βέντζα ή Βέντσια           Κέντρον (1927)                         171

Βραβόνιστα                    Καλή Ράχη (1927)                     133

Βράστινο                         Ανάβρυτα (1927)                      242

Γκιοπλάρ                         Μικρό (1927)                             190

Γρεβενά                              ———                                       263

Ντόμπρανι                       Έλατος (1927)                           188

Δορβούνιστα                   Κλιματάκι (1927)                     102

Χισάρ ή Κάστρο              Κάστρον (1940)                        330

Κουσκόν                           Ταξιάρχης (1927)                     127

Κρύφτσι                            Κιβωτός (1927)                        508

Μανάς ή Μάνεση           Ανθρακιά (1927)                     108

Μέκα Σερίνι                     Σειρίνιον (1940)                       153

Μηλιά                               Μηλέα (1940)                           100

Μοναχίτι                                 ——–                                   133

Νισινίκος                           Νησί  (1928)                             141

Ντοβράντοβο                  Βατόλακκος (1927)                  205

Παλαιοχώρι                     Σταυρός (1961)                         102

Πηγαδίτσα                             ——-                                      470

Σαργκαναίοι                    Πανόραμα (1927)                     167

Σούμπινο                          Κοκκινιά (1927)                        110

Τίστα                                 Ζιάκα (1927)                              187

Τόριστα                            Ποντηνή (1927)                         435

Τριβένι                             Σύδενδρον (1927)                     245

Τσούρχλι                         Άγιος Γεώργιος (1927)              407

                                                                                        ———–

Σύνολο                                                                        5.304

                                                                                 ======

Γενικό Σύνολο                                                                 13.575

                                                                                  ======

Σημείωση

Στις παρενθέσεις αναγράφεται η χρονολογία αλλαγής του ονόματος του χωριού

 

 

 

 

 

 

ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΑΝΑΣΕΛΙΤΣΑΣ 1920

Νομός Κοζάνης – Υποδιοίκησις Ανασελίτσης

                     Απογραφή της 19 Δεκεμβρίου 1920

 

 

Κοινότητες                                                                  Άρρενες       Θήλεις        Σύνολο

Βαϊπες

Βαϊπες (Χειμερινό) [ΑΜ]…….………………… 191              170              361

            Βεδυλουστίου

Βεδυλούστιον (Δαμασκηνιά) [ΑΧ]………………254              319              573

            Βελίστης

α. Βελίστη (Ασπρούλα) [Μ]…………………….  152              137              289

β. Δέβλα (Κρυονέρι) [ΑΧ]…………………………59                88              147

γ. Πλαζόμιστα (Σταυροδρόμι) [ΑΜ]…………..    150              144               294

δ. Ρέντα (Διχείμαρο) [ΑΜ]……………………..   142              135               277

            Βρατινίου

α. Βρατίνιον (Αλιάκμονας) [ΑΧ]………………… 172              182              354

β. Μελιδόνιον [ΑΧ]………………………………… 49               41                90

γ. Χελιμόδι [ΑΧ]……………………………………   3               —                  3

            Βρογγίστης

Βρογγίστα (Καλονέρι) [Μ]……………………..     360              332              692

            Βρόντιζας

α. Βρόντιζα (Βροντή) [ΑΜ]……………………      133              131             264

β. Βίνιανη (Λευκάδι) [ΑΜ]……………………       109                99             208

Βρώστιανης

Βρώστιανη (Άγιοι Ανάργυροι) [ΑΜ]…………….  158               128             286

            Γκινοσίου

Γκινόσιον (Μολόχα) [ΑΜ]……………………..    121              128              249

Δίσλαπου

Δίσλαπον (Δραγασιά) [Μ]………………………     190              224              414

           Δουτσικού

Δούτσικον (Δοτσικό) [ΑΧ]………………………… 53                87              140

           Δρυανόβου

Δρυάνοβον [ΑΧ]……………………………………250             296              546

           Ζαντσίκου

Ζάντσικον (Ζώνη) [ΑΧ]…………………………… 154             285              439

            Ζηκοβίστης

α. Ζηκόβιστα (Σπήλιος) [ΑΧ]……………………… 59               94              153

β. Μπουχίνιον (Ανθηρό) [ΑΧ]……………………….98            132              230

            Ζουπανίου

Ζουπάνιον (Πεντάλοφος) [ΑΧ]……………………  643             917          1.560

Κλεπιστίου

α. Κλεπίστιον (Πολυκάστανο) [ΑΧ]……………… 173             248             421

β. Δράμιστα (Δάφνη) [ΑΧ]………………………… 69              109           178

Κριμηνίου

Κριμήνιον [ΑΧ]……………………………………116             193             309

Κύναμης

Κύναμη (Πολύλακος) [ΑΧ]……………………… 115               155              270

Κωνσταντσικού

Κωνστάντσικον (Αυγερινός) [ΑΧ]………………  288              414              702

Κωντσικού 

Κωντσικόν (Γαλατινή) [ΑΧ]………………………646              713          1.359

Λάης

Λάη (Πεπονιά) [ΑΜ]……………………………..  162             159              321

Λαμπανίτσης 

Λαμπάνιτσα (Πλακίδα) [ΑΧ]………………………  61                 76           137

Λαμπανόβου 

Λαμπάνοβον (Σήμαντρο) [ΑΜ]……………..           92               94              186

Λατορίστης 

α. Λατόριστα (Αγίασμα) [ΑΧ]………………………63              80              143

β. Μαγγικάν (Αχλαδιά) [ΑΜ]………………….       61                49             110

γ. Μπάνια (Αγ. Παρασκευή Αγιάσματος) [ΑΧ]……14                11               25

δ. Τσαβαλέρι (Κοιλάδι) [ΑΜ]………………….      79                67              146

ε. Τσάριστα (Άγιος Θεόδωρος) [Μ]……………      47                48                95

Λειψίστης 

α. Λειψίστα (Νεάπολη) [Μ]…………………….    699              702          1.401

β. Αηδοναχώριον [ΑΧ]………………………………85              96              181

γ. Καλλιστράτιον [ΑΧ]………………………………46              64              110

Λικνάδων

α. Λικνάδες [Μ]…………………………………..   57                74             131

β. Σιροτσιανη (Λεύκη) [ΑΜ]………………..        106                99              205

             Λιμπιστόβου 

Λιμπίστοβον (Άγιος Ηλίας) [ΑΧ]…………………100              153             253

Λιμποχόβου

Λιμπόχοβο (Δίλοφο) [ΑΧ]…………………………144              203            347

Λούβρης

Λούβρη [ΑΧ]……………………………………… 93              110              203

 Μαρτιστίου

Μαρτίστιον [ΑΧ]…………………………………  133               12              238

Μεσολογγοστίου

Μεσολογγόστιον (Μεσόλογγος) [Μ]….                  198             231              429

Μοιραλής

Μοιραλή (Χρυσαυγή) [ΑΧ]……………………… 129             191              320

Μοιρασάνης

Μοιράσανη (Μόρφη) [ΑΧ]………………………….99            160              259

Μόλασης

α. Μόλαση (Διαλεκτό) [ΑΧ]………………………  78               78              156

β. Ρεσούλιανη (Βέλος) [ΑΧ]………………………  58              59              117

Μπόρσιας

Μπόρσια (Κορυφή) [ΑΧ]………………………… 216             263             479

Μπουμπουστίου

Μπουμπούστιον (Πλατανιά) [ΑΜ]………              153             137              290

Μποχωρίνας

Μποχωρίνη  (Βουχωρίνα) [ΑΧ]…………………. 136               192             328

Νιστημίου

Νιστήμιον (Νόστιμο) [Μ]……………………..      207              291              498

Ντόλου 

Ντόλος (Βυθός) [ΑΧ]………………………………242             317             559

 Πέλκας

Πέλκα (Πελεκάνος) [ΑΧ]………………………… 268              326             594

Πιπιλίστης

Πιπιλίστα (Νάματα) [ΑΧ]…………………………  57                72              129

Πλαζούμης

α. Πλάζουμη (Ομαλή) [Μ]…………………….      215              233              448

β. Τσαραπιανή (Γλυκοκερασιά) [ΑΜ]………..         43                55                98

Πυρωρής

Πυλωρή [ΑΜ]………………………………………181             136            317

 Ραδοβιστίου

Ραδοβίστιον (Ροδοχώριο) [ΑΧ]……………………116             200             316

Ρέζνης

Ρέζνη (Ανθούσα) [Μ]…………………………….  187              193            380

Πέτσιανη (Τριάδα) [ΑΧ]…………………………… 41                71           112

Σβόλιανης 

Σβόλιανη (Αγία Σωτήρα) [ΑΧ]……………………109              136             245

Σελίτσης

α. Σέλιτσα (Εράτυρα) [ΑΧ]……………………… 835          1.100           1.935

β. Βίλιανη [ΑΧ] …………………………………… 11             —                 11

γ. Δομαβίστη [ΑΧ]……………………………………9              14                23

Σιατίστης

α.Σιάτιστα [ΑΧ]………………………………… 2.090          2.558          4.648

β. Γιάνκοβη [ΑΜ]……………………………………76              67             143

γ. Τσιρούσιτον (Μικρόκαστρο) [ΑΧ]……………  166              177             343

Σισανίου

Σισάνιον [ΑΧ]……………………………………  189              198             387

 Σκαλοχωρίου

α. Σκαλοχώριον  ή  Τσακαλοχώριον [ΑΧ]………. 172              260             432

β. Λούτιστα ( Κερασώνας) [ΑΧ] …………………  44               56              100

Σταμπάδων

α. Σταμπάδες (Βελανιδιά) [ΑΧ]……………………128             188             316

β. Σολομίστιον  (Στέρνα) [ΑΧ]……………………  53                67             120

Τραπατουστίου

Τραπατούστιον  (Κλεισώρεια) [Μ]…………          119              148             267

Τραπεζίτσης

α.Τραπεζίτσα [ΑΧ]………………………………… 78                82             160

β. Πανάρετη [ΑΧ]…………………………………  33                37               70

γ.  Σουρδάνιον (Αξιόκαστρο) [ΑΧ]…………………51                57             108

δ. Φουρκάτσιον (Κλήμα) [ΑΧ]…………………… 47                  52               99

Τσακνοχωρίου

α. Τσακνοχώριον (Ανθοχώρι) [Μ]………..            159                195            354

β.  Φυτόκη [ΑΧ]…………………………………… 35               36                51

 Τσοτυλίου

α. Τσοτύλι [Μ]…………………………………… 552              407              959

β. Βοδωρίνα (Νέα Σπάρτη) [ΑΜ]……………          92               85              177

γ. Λουκόμιον [ΑΧ]………………………………… 92               96              188

δ. Ρόκαστρο [ΑΧ]…………………………………  30                59                89

Χορηβού

Χορηβόν (Χορηγός) [ΑΧ]………………………   117              163              280

Χουτουρίου

α. Χουτούριον (Λευκοθέα) [ΑΧ]………………… 112             160              272

β. Λώπες (Απιδέα) [ΑΧ]…………………………… 45               70              115

Σύνολο Υποδιοικήσεως Ανασελίτσης…….       15.019         17.764         32.783     

———————————————————————————————————–    

Σημειώσεις:  

[ΑΜ] Αμιγής μουσουλμανικός πληθυσμός,                                                                    [ΑΧ] Αμιγής χριστιανικός πληθυσμός                                                                                [Μ] Μικτός πληθυσμός

 

Πηγές:

  1. Βασίλειον της Ελλάδος, Διεύθυνσις Στατιστικής: Πληθυσμός  του Βασιλείου της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 19 Δεκεμβρίου 1920.

2.Τριβένης Γιάννης: Τα χωριά της Ανασελίτσας (Βοϊου), γηγενείς, Βαλαάδες, πρόσφυγες. Κοκκινιά (Σούμπινο) 2019.


  1. Σε στατιστικούς πίνακες που υπάρχουν στο αρχείο του Φίλιππου Δραγούμη το 1912 οι μουσουλμάνοι της Μακεδονίας ανέρχονται σε 438.945, ενώ το 1915 σε 353.300. Βλ. Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών, Αρχείο Φίλιππου Δραγούμη, Φ.15/υποφ.5, πολιτικά εθνικά ζητήματα, εξωτερική πολιτική 1912-1920, 1945. Ο Αλ. Πάλλης υπολογίζει τους μουσουλμάνους της Μακεδονίας το 1913 σε 463.000 και το 1915 σε 348.000. Βλ. Στατιστική Μελέτη περί των φυλετικών μεταναστεύσεων Μακεδονίας και Θράκης κατά την περίοδο 1912-1924, Αθήνα 1925.
  2. 2. Περισσότερες πληροφορίες για τον εξισλαμισμό των Βαλαάδων και την περιοχή που κατοικούσαν βλ. Μιχ. Αθ. Καλινδέρης, «Συμβολή εις την μελέτην του θέματος των Βαλλαάδων», Μακεδονικά, 17(1977), σ. 315-366 και Απ. Βακαλόπουλος, Ιστορία της Μακεδονίας 1354-1833, Θεσσαλονίκη 1969, σ. 319-327.
  3. 3. Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα-ΚΕΜΑ, Αρχείο Παύλου Καλλιγά, Έκθεση προς τον Πρόεδρο της Κυβερνήσεως, Κοζάνη 24 Φεβρουαρίου 1918, «Παρατηρήσεις και προτεινόμενα μέτρα για την αφομοιωτική εργασία»: «Όταν βρίσκονταν υπό συμμαχικές πιέσεις επεδίωκαν την αποστολή Ελληνοδιδασκάλων, τώρα όμως τους αποκρούουν. Αυτό συμβαίνει κυρίως στα αμιγώς μουσουλμανικά χωριά. Γι’ αυτό πιστεύω ότι χάσαμε πολύτιμο χρόνο. Εν πάση περιπτώσει στα μικτά χωριά ζητούνται Έλληνες διδάσκαλοι. Πολύτιμοι είναι οι Τουρκοκρητικοί από κάθε απόψεως. Βρήκα μέχρι τώρα 5, θα προσπαθήσω να τους αυξήσω γι’ αυτό χρειάζονται γενναία επιδόματα (…). Έγιναν προσπάθειες για βελτίωση της κατάστασης, αλλά μάταια το κέντρο δεν έδινε απάντηση. Μάταια ζήτησα τον διορισμό Ελλήνων διδασκάλων στα τουρκικά χωριά, οι οποίοι θα ήταν πράκτορές μας και φορείς του ελληνικού πολιτισμού».
  4. 4. Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα-ΚΕΜΑ, Αρχείο Παύλου Καλλιγά, Έκθεση προς τον Πρόεδρο του υπουργικού συμβουλίου, Κοζάνη 19 Οκτωβρίου 1918, αρ. 7861, «Η κατάσταση του πληθυσμού στη Δυτική Μακεδονία» «Οι Βαλαάδες είναι οι εξισλαμισμένοι Έλληνες, που κατοικούν στις Επαρχίες Ανασελίτσης και Γρεβενών. Γνωρίζοντες αυτοί και μη αποκρύπτοντες την καταγωγή τους, αγνοούντες δε την Τουρκική και Ελληνιστί εκπαιδευόμενοι, είναι μάλλον πλησιέστεροι προς τον Ελληνισμό, εφ’ όσον γνωρίζουν, ότι τίποτα δεν έχουν να κερδίσουν από το Τουρκικό Κράτος. Η αφομοίωση αυτών θα είναι πλήρης, όταν πεισθούν, ότι η θρησκεία, δεν είναι το γνώρισμα των Εθνών, αλλά η εθνική συνείδηση και η καταγωγή»                                                                                                
  5. 5. Βλ. Υπουργείο Εσωτερικών-Γενική Διοίκηση Μακεδονίας, Δελτίο του Γραφείου Εργασίας Μακεδονίας του 1914, σ. 34-35. Επίσης Αρχείο ΓΔΜ, Φ. 76, Μετανάστευση μουσουλμάνων, όπου εκθέσεις διοικητικών και στρατιωτικών αρχών που συντάχθηκαν την άνοιξη του 1914 για τη μετανάστευση των μουσουλμάνων από τη Μακεδονία. 34 Το γεγονός ότι γνωρίζουν τουρκικά μόνον οι Βαλαάδες που υπηρέτησαν τη στρατιωτική τους θητεία επί Τουρκοκρατίας, ενώ αντίθετα οι γυναίκες δεν γνωρίζουν σχεδόν καμία λέξη, τονίζει και η Margaret Hardie σε έρευνά της για τους Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας. Βλ. M. Hardie, «Christians survivals among certain Moslem subjects of Greece», Contemporary Review, αρ. 698 (February 1924), σ. 225.
  6. Το δικαίωμα διδασκαλίας των μουσουλμανικών πληθυσμών της Ελλάδας στα τουρκικά παρέχεται τόσο από τη Συνθήκη των Αθηνών (1/14 Νοεμβρίου 1913) όσο και με την ειδική σύμβαση για την προστασία των μειονοτήτων που υπέγραψε η Ελλάδα την ίδια μέρα με τη Συνθήκη των Σεβρών (28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1920). Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το άρθρο 16 του 3ου συνημμένου πρωτοκόλλου της Συνθήκης Αθηνών, στα μουσουλμανικά σχολεία η διδασκαλία θα γίνεται στα τουρκικά σύμφωνα με το επίσημο πρόγραμμα, ενώ η διδασκαλία της ελληνικής είναι υποχρεωτική. Η σύμβαση των Σεβρών για την προστασία των εθνικών και άλλων μειονοτήτων προβλέπει στο άρθρο 9 ότι η Ελλάδα στις περιοχές όπου κατοικούν Έλληνες υπήκοοι που μιλούν άλλη γλώσσα εκτός της ελληνικής θα παρέχει στα σχολεία της κατώτερης εκπαίδευσης διδασκαλία στη μητρική γλώσσα αυτών των υπηκόων. Τονίζεται όμως ότι η παραπάνω διάταξη δεν κωλύει την ελληνική κυβέρνηση να καταστήσει υποχρεωτική τη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας στα εν λόγω σχολεία. Σύμφωνα λοιπόν με τα παραπάνω άρθρα, οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί έχουν το δικαίωμα διδασκαλίας στην τουρκική, αλλά και η ελληνική κυβέρνηση, από την πλευρά της, μπορεί να καταστήσει τη διδασκαλία της ελληνικής υποχρεωτική στους πληθυσμούς αυτούς. Έτσι, το Δεκέμβριο του 1914 ψηφίζεται από τη Βουλή το νομοσχέδιο «Περί διδασκαλίας της Ελληνικής Γλώσσης εν Οθωμανικοίς και Ισραηλιτικοίς σχολείοις των Νέων Χωρών». Τι γίνεται όμως στην περίπτωση των ελληνόφωνων μουσουλμάνων Βαλαάδων και άλλων μη τουρκόφωνων μουσουλμανικών πληθυσμών της Ελλάδας; Η σύμβαση των Σεβρών κάνει λόγο για διδασκαλία στη μητρική γλώσσα των μειονοτήτων, άρα στην περίπτωση των Βαλαάδων στην ελληνική. Αντιθέτως, η Συνθήκη των Αθηνών δεν αναφέρεται στην υποχρέωση της Ελλάδας για διδασκαλία της μητρικής γλώσσας των μουσουλμανικών πληθυσμών – που θα επέτρεπε στην ελληνική κυβέρνηση να αντιμετωπίσει διαφορετικά το ζήτημα των Βαλαάδων – αλλά για διδασκαλία της τουρκικής. Δεν γνωρίζουμε πάντως αν έχει ληφθεί από τις ελληνικές κυβερνήσεις κάποιο ιδιαίτερο μέτρο για τη διδασκαλία των ελληνόφωνων μουσουλμάνων, άλλωστε οι εκθέσεις που παραθέσαμε αποδεικνύουν αυτό ακριβώς. Την απορία σε ποια γλώσσα θα πρέπει να γίνεται η διδασκαλία των μουσουλμανικών πληθυσμών που δεν μιλούν τουρκικά εκφράζει και η εφημερίδα «Νέα Έδεσσα» σε άρθρο της όπου αναλύει τις θέσεις της για τη λύση των προβλημάτων των Νέων Χωρών. Το άρθρο αναφέρεται, πέρα από τους Βαλαάδες, και στους σλαβόφωνους ή βλαχόφωνους μουσουλμάνους της περιοχής Καρατζόβας (Αλμωπία) και Νοτίων, ενώ ως λύση τέτοιου είδους ζητημάτων, όπως η εκπαίδευση ξενόφωνων πληθυσμών, η εφημερίδα προτείνει το αποκεντρωτικό διοικητικό σύστημα. Βλ. εφ. Νέα Έδεσσα, 19 Ιουλίου 1921.
  7. . Βλ. Κ. Τσιτσελίκη, ό.π., σ. 63.
  8. 8. Βλ. ενδεικτικά Αρχείο ΓΔΜ, Φ. 16, Επαρχίες Μακεδονίας, Αναφορά Δημάρχου Σωχού προς Έπαρχο Λαγκαδά, 14 Γενάρη 1914, για την κατάσταση του φρονήματος του Δήμου. Φ. 13, Επαρχίες Μακεδονίας, Έκθεση του διοικητικού αντιπροσώπου Μαγιαδάτ περί της εν γένει πολιτικής, οικονομικής, εθνολογικής, κοινωνικής και ψυχολογικής καταστάσεως διοικητικού τμήματος Μαγιαδάτ, 10 Δεκέμβρη 1914. Φ. 17, Επαρχίες Μακεδονίας. Έκθεση διοικητικού επιτρόπου Βοδενών προς Νομάρχη Θεσσαλονίκης, 9Γενάρη 1914 με τίτλο «Περί της πολιτικής καταστάσεως εν τη περιφερεία Βοδενών».
  9. Βλ. για παράδειγμα τις εκθέσεις του Παύλου Καλλιγά, Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα-ΚΕΜΑ, Αρχείο Παύλου Καλλιγά, Έκθεση προς τον Πρόεδρο του υπουργικού συμβουλίου, Κοζάνη 19 Οκτωβρίου 1918, αρ. 7861, «Η κατάσταση του πληθυσμού στη Δυτική Μακεδονία» και έκθεση προς το Υπουργείο με τίτλο «Κοινοτική αυτοδιοίκηση», Κοζάνη 13 Μαΐου 1919, αρ. 3141. Επίσης βλ. Αρχείο ΓΔΜ, Φ. 14, Επαρχίες Μακεδονίας, Έκθεση υποδιοικητή Κιλκίς «περί της εν γένει καταστάσεως υποδιοικήσεως» προς Νομάρχη Θεσσαλονίκης, 14 Δεκεμβρίου 1914, όπου χαρακτηρίζει τους πρόσφυγες μάστιγα των αλλοφύλων.
  10. 10. Για παράδειγμα, ο υποδιοικητής Εδέσσης σε έκθεσή του 1914 όταν αναφέρεται στους μουσουλμάνους της δικαιοδοσίας τους τονίζει ότι δεν συμφωνεί με την άποψη της χωροφυλακής που διαβλέπει παντού κινδύνους και ανατρεπτικές τάσεις. Αρχείο ΓΔΜ, Φ. 17, Επαρχίες Μακεδονίας. Έκθεση Υποδιοικητή Εδέσσης, «Η πολιτική κατάσταση υπό εθνολογικήν έποψην, 1914».
  11. 11. Βλ. Κ. Μπέντας, Ανέκδοτα Βαλαάδων και Ανασελίτσης, Θεσσαλονίκη 1956. Ζαχ. Δρόσου, «Οι Βαλαάδες της Ανασελίτσης και Γρεβενών», Ημερολόγιον Δυτικής Μακεδονίας 1938, Κοζάνη 1937
  12. 12. Βλ. εφ. Ηχώ της Μακεδονίας, 15 Ιανουαρίου 1923. Την άρνηση τους αυτή τονίζει και ο ΓΔΜ Λάμπρου σε έκθεσή του προς το Υπουργείο Εσωτερικών, βλ. Ι. Δ. Μιχαηλίδης, ό.π., σ. 219.
  13. 13. Βλ. Κ. Τσιτσελίκη, ό.π., σ. 63-64 όπου και έγγραφο προς τη Νομαρχία Κοζάνης που αναφέρεται σε Βαλαά που επέστρεψε από την Τουρκία επιθυμώντας να παραμείνει στην Ελλάδα. Πρβ. Αρχείο ΓΔΜ Φ. 69, Ανταλλαγή Πληθυσμών, όπου σε έγγραφο του ΥΠΕΞ προς το ΓΕΣ, Αθήνα 23 Οκτωβρίου 1925, αναφέρει: «Οι μουσουλμάνοι που άσκησαν το δικαίωμα επιλογής και ασπάστηκαν το χριστιανισμό μετά τη σύμβαση της ανταλλαγής δεν απαλλάσσονται της ανταλλαγής, δύνανται να εξαιρεθούν μόνο με απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης, τα κτήματά τους όμως περιέχονται στο Δημόσιο. Γενικά οι μουσουλμάνοι που έγιναν χριστιανοί δεν γίνονται Έλληνες υπήκοοι, διότι η αλλαγή θρησκείας δεν συνεπάγεται αλλαγή υπηκοότητας, αλλά για να αποκτήσουν ελληνική υπηκοότητα πρέπει να συμμορφωθούν στις σχετικές περί πολιτογραφήσεως διατάξεις του αστικού νόμου».
  14. 14. Βλ. Κ. Αγγελής, ό.π., σ. 140.
  15. 15. Α. Κ. Αδαμίδη, Η Βροντή και το Λευκάδι Βοΐου Κοζάνης, Θεσσαλονίκη 1989, σ. 17.
  16. 16. Βλ. Α. Κ. Αδαμίδη, Ιστορικά Δάφνης Βοΐου, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 93.
  17. Βλ. Αρχείο ΓΔΜ, Φ. 69, Ανταλλαγή Πληθυσμών, όπου και πίνακες με την αναχώρηση των μουσουλμάνων από το λιμάνι της Θεσσαλονίκης το 1924 ανά μήνα.

*Ο Ευθύμης Γ. Λεκάκης είναι Νομικός, οικονομολόγος, συγγραφέας, ιστορικός ερευνητής

- Advertisement -
- Advertisement -

Επικαιρότητα

Newsroom

- Advertisement -