Πέμπτη, 28 Οκτωβρίου, 2021
ΑρχικήStoriesΓλύπτης Φειδίας ο Χαρμίδου - Ο μεγαλύτερος γλύπτης της αρχαιότητας

Γλύπτης Φειδίας ο Χαρμίδου – Ο μεγαλύτερος γλύπτης της αρχαιότητας

Ευθύμης Λεκάκης

Του Ευθύμη Λεκάκη*

Ο Φειδίας γεννήθηκε στην Αθήνα στις αρχές του 5ου αιώνα π. Χ. και ήταν γιος του Χαρμίδη*1. Γεννημένος από εύπορους γονείς και προικισμένος με πρώιμο ταλέντο αρχικά ασχολήθηκε με τη ζωγραφική και νωρίς στράφηκε στη γλυπτική, μαθητεύοντας κοντά στον Αθηναίο γλύπτη Ηγία*2 και τον Αργείο Αγελάδα. Δεν αποκλείεται να σύχναζε επίσης στο εργαστήριο του γλύπτη Ευήνορα, πατέρα του φίλου του ζωγράφου Παράσσιου.

Η δράση του αρχίζει γύρω στο 465 π. Χ. όταν στην πολιτική σκηνή της Αθήνας επικρατεί ο Κίμων, γιος του νικητή στη Μάχη του Μαραθώνα Μιλτιάδη.  Πριν από το 447 μέχρι το 438 μαζί με τους βοηθούς του ασχολήθηκε με τα αγάλματα και τα ανάγλυφα του Παρθενώνα. Πριν, όπως ανέφερα πιο πάνω, ήταν ζωγράφος, μαθητής του Πολύγνωτου. Έργα του Φειδία ήταν τρία αγάλματα της θεάς της πόλης της Αθήνας, της Αθηνάς, που στήθηκαν στην Ακρόπολη. Το ένα μπρούτζινο, λίγο μεγαλύτερο από το φυσικό μέγεθος που, για τη λεπτότητα της επεξεργασίας του, θεωρήθηκε το ωραιότερο. Το άλλο ήταν η μπρούτζινη και κολοσσιαία Πρόμαχος Αθηνά που ήταν 70 πόδια ύψος μαζί με το βάθρο της και τοποθετήθηκε μεταξύ Προπυλαίων και Ερεχθείου. Το πιο διάσημο όμως ήταν η Αθηνά Παρθένος ύψους 38 ποδιών που βρισκόταν στο εσωτερικό του Παρθενώνα.              

Το άγαλμα αυτό έγινε από ελεφαντόδοντο και χρυσό. Το βάρος του χρυσού χιτώνα ήταν 1155 κιλά. Το κράνος, τα σάνταλα και η ασπίδα είχαν διακοσμηθεί με πολύτιμο μέταλλο και περίτεχνα ανάγλυφα.

Ήταν τοποθετημένο με τέτοιο τρόπο που όταν έπεφταν οι αχτίνες του ήλιου πάνω του, να λαμπιρίζουν αστράφτοντας στην εσθήτα και στο ωχρό πρόσωπο του αγάλματος. Το ότι ο Φειδίας στην ασπίδα της απεικόνισε τον εαυτό του σαν φαλακρό γέρο, τοποθετεί και τον χρόνο που το σμίλευσε γύρω στο 438 π. Χ.  Η τεράστια ποσότητα χρυσού έδωσε αφορμή στους εχθρούς του Φειδία να τον κατηγορήσουν για κατάχρηση. Ο Φειδίας απέδειξε την αθωότητά του, επειδή ο Περικλής τον είχε συμβουλέψει να κάνει το χρυσό ένδυμα της Αθηνάς συναρμολογούμενο. Έτσι μπόρεσε να το αποσυναρμολογήσει και να το ζυγίσει. Το βάρος του χρυσού βρέθηκε ακέραιο κι έτσι ο Φειδίας αθωώθηκε. Όμως κατόπιν κατηγορήθηκε για αλαζονεία επειδή στην εξωτερική όψη της ασπίδας της Αθηνάς, που έφερε ανάγλυφη Αμαζονομαχία, παρέστησε δύο Αθηναίους πολεμιστές με το πορτρέτο του Περικλή και το δικό του. Ο Φειδίας συνελήφθη και καταδικάστηκε.

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Φειδίας πέθανε στη φυλακή, ενώ σύμφωνα με το χρονικογράφο και ιστορικό του 3ου αιώνα π. Χ. Φιλόχορο*3, μετά την ολοκλήρωση της Παρθένου ο Φειδίας εγκατέλειψε για πάντα την Αθήνα για να αποφύγει την καταδίκη και πήγε στην Ολυμπία. Το εργαστήριό του βρισκόταν στην Άλτη Ηλίας*4. Εκεί, με τους τεχνίτες του εργαστηρίου του και συνεργάτη το γλύπτη Κολώτη, φιλοτέχνησε το χρυσελεφάντινο λατρευτικό άγαλμα του Διός, που αν και καθισμένος είχε ύψους 60 ποδιών., το διασημότερο έργο του στην αρχαιότητα, ώστε περιελήφθη στα Επτά Θαύματα του κόσμου. Για το άγαλμα του Διός δεν σώζεται κανένα στοιχείο εκτός από μερικές μικρές παραστάσεις σε νομίσματα της Ηλείας, που δίνουν μία γενική μόνο ιδέα της στάσεως και του σχήματος της κεφαλής.

Ο θεός ήταν καθισμένος σε θρόνο με σκήπτρο στο αριστερό του χέρι και Νίκη στο δεξί. Στα σανδάλια του αναγραφόταν η επιγραφή «Φειδίας Χαρμίδου υιός μ’ εποίησε Αθηναίος». Τα γυμνά μέρη του σώματος ήταν από ελεφαντόδοντο ενώ τα ενδύματα ήταν από χρυσάφι. Ο θρόνος έφερε πλουσιότατο γλυπτικό διάκοσμο καθώς ήταν από χρυσό, ελεφαντόδοντο, έβενο και πολύτιμους λίθους. Στα φρύδια και στους βοστρύχους του αγάλματος του Δία στεφάνι από κλαδιά και φύλλα ελιάς. Στο δεξί του χέρι τοποθέτησε χρυσελεφάντινο μικρό άγαλμα της Νίκης ενώ στο αριστερό ένα σκήπτρο με πολύτιμα πετράδια και στα πόδια χρυσά σάνταλα. Ο θρόνος ήταν από χρυσό, ελεφαντόδοντο και έβενο και στη βάση του υπήρχαν μικρότερα αγάλματα της Νίκης, του Απόλλωνα, της Άρτεμης, της Νιόβης κ. ά. 

Ο Δίων ο Χρυσόστομος έλεγε γι αυτό, ότι ήταν το ωραιότερο άγαλμα της γης. Δυστυχώς όμως και εδώ τον Φειδία τον κυνήγησε η ίδια μοίρα, αφού ξανά κατηγορήθηκε για κατάχρηση και κλοπή χρυσού και φυλακίστηκε ως το θάνατό του. Το 1958, στη χριστιανική βασιλική που κτίστηκε στη θέση του εργαστηρίου του Φειδία, οι ανασκαφές έφεραν στο φως εργαλεία, θραύσματα από ελεφαντόδοντο, πήλινα καλούπια και λοιπό εξοπλισμό χύτευσης, καθώς και αγγείο με χαραγμένο το όνομα του Φειδία.

Μετά το θάνατο του Φειδία, οι μαθητές του εξακολούθησαν το έργο του και σχεδόν έφτασαν στο ίδιο επίπεδο μ’ εκείνον. Ο ευνοούμενός του Αγοράκριτος σμίλευσε μια περίφημη «Νέμεση» και ο Αλκαμένης την «Αφροδίτη των Κύκνων», που ο Λουκιανός θεωρούσε σαν ένα από τα λαμπρότερα αριστουργήματα.

Η ελληνική γλυπτική, με τη σχολή του Φειδία, άγγιξε την τελειότητα, αλλά δυστυχώς ξεκίνησε ο Πελοποννησιακός πόλεμος ο οποίος οδήγησε την εποχή της αθηναϊκής ηγεμονίας στην παρακμή.

Δυστυχώς τα πιο θαυμαστά έργα του Φειδία έχουν καταστραφεί ή χαθεί. Υπάρχουν πολλά ρωμαϊκά αντίγραφα που είναι γνωστό ότι είναι πιστά στα πρωτότυπα. Αυτό δεν είναι κάτι ασυνήθιστο. Πολλά κλασικά ελληνικά έργα ζωγραφικής και γλυπτικής έχουν καταστραφεί αλλά έχουν διασωθεί ρωμαϊκά αντίγραφα και σημειώσεις που αναφέρονται σ’ αυτά, όπως π.χ. ο ιστορικός και βιογράφος Πλούταρχος που περιγράφει λεπτομερώς τα αριστουργήματα του Φειδία.

Τα σημαντικότερα, πλην των προαναφερόμενων, έργα του Φειδία είναι:

Η Αθηνά της Βαρβακείου, αντίγραφο του χρυσελεφάντινου αγάλματος της Αθηνάς του Παρθενώνα

==========================================================

  1. Καμία σχέση με τον πολιτικό Χαρμίδη, που ήταν θείος του Πλάτωνα                             
  2. Δεν πρόκειται για τον συνονόματο νεοπλατωνικό φιλόσοφο, ο οποίος άλλωστε έζησε τον 5ο αιώνα μ.Χ.
  3. Φιλόχορος. Αθηναίος ιστορικός του Γ’ π. Χ. Ατθιδογράφος. Συγγραφέας που ασχολήθηκε με ιστορίες και χρονικά που αναφέρονταν στην Αττική.
  4. ... τὸ δὲ ἄλσος τὸ ἱερὸν τοῦ Διὸς παραποιήσαντες τὸ ὄνομα Ἄλτιν ἐκ παλαιοῦ καλοῦσι: καὶ δὴ καὶ Πινδάρῳ ποιήσαντι ἐς ἄνδρα Ὀλυμπιονίκην ᾆσμα Ἄλτις ἐπωνόμασται τὸ χωρίον. Παυσανίας, Ελλάδος περιήγησις/Ηλιακών Α’, 10.1
  5. Σήμερα διοικητικά ανήκει στο νομό Κορινθίας

Πηγές

  1. James Banks (1916). «The seven wonders of the ancient world» (στα Αγγλικά). New York : G.P. Putnam’s Sons. Nicolaus Himmelmann,   
  2. «Tα γλυπτά του Παρθενώνα και ο Φειδίας», Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, τομ. 27 (1979), σελ.9-24
  3. Andrew Stewart, “One Hundred Greek Sculptors: Their Careers and Extant Works, Part III of Stewart’s Greek Sculpture”, Yale University Press
  4. Σελίδες από την ιστορία των Ελλήνων, Κώστας Α. Κυριακόπουλος, Αθήνα 1977

*O Ευθύμης Λεκάκης είναι ιστορικός ερευνητής, νομικός και συγγραφέας 

Επικαιρότητα

spot_img

Newsroom